Prawo i Sprawiedliwość (Recht en Rechtvaardigheid, ook wel afgekort met PiS) was acht jaar lang aan de macht in Polen. De partij holde de rechtstaat en democratie uit in het land. Hoewel PiS in 2023 nog steeds de grootste partij was, keldert het nu in de peilingen. Wat is er aan de hand met deze ultrakatholieke partij en waarom lukt het hun niet te profiteren van hun recente winst met de door hen gesteunde presidentskandidaat Karol Nawrocki?
In 2023 wist de Poolse oppositie de hegemonie van PiS en zijn lijstpartners eindelijk te doorbreken. De huidige premier, Donald Tusk, kondigde op de avond van de verkiezingen al aan dat dit het ‘einde van PiS’ was. Hoewel dat misschien wat voorbarig was voor de langere termijn, lijkt PiS nu toch echt in een penibele situatie terecht te zijn gekomen.
Presidentsverkiezingen
Dat is opmerkelijk, want tijdens de presidentsverkiezingen van afgelopen juni haalde de door hen gesteunde kandidaat Karol Nawrocki, toch ietwat onverwacht, de meeste stemmen. Maar diezelfde Nawrocki lijkt steeds meer een kandidaat die de stem vertegenwoordigt van partijen aan de rechterzijde van PiS, want wie dacht dat het niet rechtser kon dan de voormalige regeringspartij PiS, heeft het mis. Zowel het extreemrechtse libertaire Konfederacja en het nog extremere, antisemitische Konfederacja Korony Polskiej (Confederatie van de Poolse Kroon) worden steeds populairder in Polen.
Nawrocki eet daarom van twee walletjes: hij bedient zowel PiS als de extreemrechtse partijen. Dat was eigenlijk al voor de verkiezingen duidelijk: steun van Konfederacja werd als cruciaal gezien om de presidentsverkiezingen te winnen. Daarom kwamen zowel de liberale kandidaat Rafał Trzaskowski als Nawrocki op bezoek bij het YouTube-programma van Sławomir Mentzen, de leider van Konfederacja. Daarin liet Nawrocki weten alle punten van Mentzen te ondertekenen. Met name de punten op het gebied van het niet reguleren van cryptogeld, steunt Nawrocki nog steeds van harte.
Nawrocki weet bovendien waarschijnlijk maar al te goed dat zijn macht groter zal zijn als hij zowel de politieke ambities van partijen rechts van PiS steunt, als de partij die zijn politieke carrière lanceerde. Want hoewel hij een onafhankelijke presidentskandidaat was, komt hij wel uit de hoge hoed van PiS-leider Jarosław Kaczyński.
Noodgrepen met nieuwe premierskandidaat
De opkomst van extreemrechtse partijen als Konfederacja en Konfederacja Korony Polskiej gaat ten koste van PiS in alle recente peilingen, waardoor de geestelijk vader en partijleider van de ultrakatholieke partij, Kaczyński, met noodgrepen PiS weer op de rails probeert te krijgen.
Zo stelde hij onlangs Przemysław Czarnek aan als premierskandidaat. Maar over die keuze fronsen de meeste Polen hun wenkbrauwen. In een IBRIS-peiling van 14 april liet bijna 60% weten dat Czarnek absoluut geen goede kandidaat is voor dat ambt.
Heel onverwacht is dat niet. Czarnek bekleedde eerder de functie van minister van onderwijs en deed in die hoedanigheid vaak stof opwaaien met zijn uitspraken, bijvoorbeeld dat vooral meisjes met overgewicht kampen (wat niet klopt). Hij deed ook regelmatig kwetsende uitspraken over de LGBTQ+gemeenschap en vrouwen. Het leverde Czarnek twee keer de prijs ‘Dzban van het Jaar’ op. Deze socialemediaprijs zouden we in het Nederlands waarschijnlijk ‘Eikel van het jaar’ noemen, hoewel Dzban in principe ‘kruik’ betekent in het Pools.
Ondanks zijn extreme karakter wordt Czarnek gezien als een typische PiS-kandidaat. De regeringspartij was onder kiezers van Konfederacja en Konfederacja Korony Polskiej, net als bij de liberale partijen in Polen, nooit echt populair. Dat had vooral te maken met hun corruptie en financiële beleid. Daarom is de kans klein dat Kaczyński het met deze kandidaat ver gaat schoppen tijdens de verkiezingen in 2027.
‘Kaczyński is wanhopig’
Intussen is partijleider Kaczyński ook zelf dolende. In het nieuwsmagazine Newsweek liet publicist en journalist Jakub Majmurek daarom zelfs het woord ‘wanhoop’ vallen, als het gaat om de tactiek van Kaczyński. Zo zou het stokpaardje van Kaczyński, de vliegramp bij Smolensk (waar zijn tweelingbroer en toenmalig president Lech Kaczyński bij om het leven kwam) maar weinig kiezers nog echt kunnen mobiliseren.
De overwinning van Péter Magyars Tisza in Hongarije heeft Kaczyński verder in een hoek gedreven. De partij is door het verlies van Orbán niet alleen een belangrijke politieke partner kwijt, het heeft ook het extreemrechtse wereldwijde netwerk van CPAC (waar PiS-prominenten vaak gezien werden) een knauw gegeven.
Dat dit verlies Kaczyński hoog zit, bleek dan ook wel uit een gesprek dat de PiS-leider met de media had in het Poolse parlement op 14 april. Volgens Kaczyński is Péter Magyar ‘een man aan wie ik onder geen enkele omstandigheid mijn felicitaties zal overbrengen. Zulke mensen zouden simpelweg niet mogen bestaan in het openbare leven van Polen, Europa of de wereld.’
Kaczyński beweerde niet veel later dat Magyar een puppy in de magnetron zou hebben vermoord. Een broodjeaapverhaal dat door Kaczyński schijnbaar bloedserieus genomen werd. Het voorval was zo bizar, dat een woordvoerder van PiS het later moest weerleggen en toegaf dat de partijleider verkeerd zat.
Een schisma in de partij
Een wanhopige partijleider die weg kwijt is, een president uit de eigen gelederen die zijn ambt helemaal naar eigen wil vervult én een impopulaire premierskandidaat zijn het perfecte recept voor reuring in de partij. Het is dan ook niet helemaal ondenkbaar dat PiS uit elkaar valt voor de verkiezingen in 2027.
De eerste scheurtjes werden zichtbaar toen senator Jacek Włosowicz bij de liberale tv-zender TVN24 vertelde dat hij het maar niks vond dat PiS meehelpt om de 44 miljard euro aan defensiegeld (in de vorm van een lening van de EU) te blokkeren. Voor meer gematigde conservatieve Polen is defensiegeld tegen aartsvijand Rusland meer dan welkom, zelfs als dat uit Brussel komt.
Włosowicz werd later uit de partij gezet, maar zijn ideeën over de nieuwe koers worden mogelijk ook door andere PiS-leden gedeeld. Er gaan al maanden geruchten dat de voormalige premier van PiS, Mateusz Morawiecki, een eigen partij zal oprichten. Hij ligt hoe dan ook enorm in de clinch met Kaczyński, die Morawiecki ziet als een gevaar voor zijn positie.
Dat Morawiecki betere kansen heeft als premierskandidaat dan Czarnek is bij Kaczyński waarschijnlijk aan dovemansoren gericht, aangezien de partijleider al jaren een eigen koers vaart. Dat is een koers die tussen 2015 en 2023 enorm succesvol bleek, maar de laatste maanden steeds verder onder druk staat.
De toekomst van PiS naar de verkiezingen van 2027
Al deze gebeurtenissen vallen samen met een cru feit: de achterban van PiS is relatief oud. Dat betekent dat het vaak kiezers zijn van boven de 75 jaar oud, en die maken nu eenmaal meer kans om te overlijden, waardoor de partij waarschijnlijk statistisch stemmers verliest aan extreemrechts, dat juist met name jonge (mannelijke) kiezers aantrekt.
Kaczyński hoopt daarom dat met Czarnek en Nawrocki die rechtse kiezers naar zijn partij gaan, maar dat is mogelijk een hoop tegen beter weten in. Zij stemmen liever op het alternatief voor PiS en voor veel klassieke conservatieve Polen is de pro-Kremlinretoriek van bepaalde extreemrechtse politici een brug te ver. Echter, het economische beleid van PiS na 2015 heeft hoge ogen gegooid bij kiezers. Een zeer extreemrechtse koers is voor veel klassieke PiS-aanhangers niet aantrekkelijk.
Om de balans te behouden tussen conservatief en extreemrechts zal Kaczyński zich dus nog wel in een aantal vreemde bochten wringen, en daardoor onderweg mogelijk zetels verliezen aan een nieuwe, mogelijk gematigdere rechtsconservatieve beweging én extreemrechts.
